Rusiya və Azərbaycan son illərdə münasibətlərdə yaşanan ən böyük böhranı geridə qoymağa çalışırlar.

2024-cü ilin sonunda "Azərbaycan Hava Yolları"na (AZAL) məxsus təyyarənin qəzaya uğramasından və bunun ardınca yaranan diplomatik qarşıdurmadan sonra iki ölkə arasında münasibətlər kəskin şəkildə gərginləşmişdi.

Son aylarda tərəflər tədricən dialoqa qayıdırlar. Sentyabrın 7-də Rusiya Prezidenti Vladimir Putin və Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev ikitərəfli əməkdaşlığı müzakirə edib və müxtəlif səviyyələrdə təmasların intensivləşdirilməsi barədə razılığa gəliblər.

AVESTA.AZ xəbər verir ki, münasibətlərdə yaranmış böhranın nəticələrinin nə dərəcədə aradan qaldırıldığı, hansı fikir ayrılıqlarının hələ də qaldığı, Rusiyadakı Azərbaycan diasporunda baş verənlər və Azərbaycanda iki ölkə arasında münasibətlərin gələcək inkişafının necə qiymətləndirildiyi barədə Azərbaycanın Rusiyadakı səfiri Rəhman Sahib oğlu Mustafayev "Lenta.ru"ya danışıb.

Rəhman Mustafayev: "Xoşbəxtlikdən, böhranın kəskin mərhələsi artıq geridə qalıb. İkitərəfli münasibətlərin hazırkı mərhələsi müsbət dinamika ilə xarakterizə olunur. Azərbaycan-Rusiya əlaqələrinin konstruktiv xarakter daşıdığını, hökumətlər, aidiyyəti nazirlik və qurumlar arasında dialoqun, eləcə də regionlararası əməkdaşlığın intensivləşdiyini qeyd edə bilərik".

Bu, əvvəlki inkişaf trayektoriyasına qayıdışdır, yoxsa yeni modeldir?

- Düşünürəm ki, müəyyən mənada hər iki yanaşma doğrudur. Biz 2022-ci il fevralın 22-də imzalanmış Müttəfiqlik Qarşılıqlı Fəaliyyəti haqqında Bəyannamənin ruhuna və mahiyyətinə qayıdırıq. Lakin bunu artıq tərəflərin mövqelərini daha yaxşı başa düşərək və bir-birimizin maraqlarını nəzərə alaraq edirik.

Azərbaycan və Rusiya strateji tərəfdaşlıq və müttəfiqlik prinsipləri əsasında ikitərəfli əməkdaşlığın daha da inkişaf etdirilməsinə köklənib.

Bu mövqeyi ölkələrimizin prezidentləri martın 11-də və iyulun 28-də baş tutan telefon danışıqları zamanı təsdiqləyiblər.

- Hazırda Rusiya ilə Azərbaycan arasında hansı problemlər və fikir ayrılıqları daha kəskin olaraq qalır? Tərəflər onları aradan qaldırmağa necə çalışırlar?

Azərbaycan-Rusiya münasibətləri dinamik və çoxşaxəli prosesdir.

Təbii ki, müsbət məqamlarla yanaşı, mənfi hallar da meydana çıxır və müəyyən ziddiyyətlər yaranır.

Bir qayda olaraq, belə məsələlər ən yüksək və yüksək səviyyələrdə konstruktiv dialoq çərçivəsində həllini tapır.

Mən Azərbaycana qarşı bəzi rusiyalı ekspertlərin, bloqerlərin və jurnalistlərin sosial şəbəkələrdə və KİV-lərdə yaratdığı mənfi informasiya fonunu qeyd etməyə məcburam. Biz Rusiya tərəfinin diqqətinə ölkəmizə və onun rəhbərliyinə qarşı təhqiramiz və təxribat xarakterli konkret bəyanatlarla bağlı halları çatdırmışıq.

Hesab edirik ki, bu cür açıqlamalar strateji tərəfdaşlığa və müttəfiqlik münasibətlərinə zərər vurur.

Biz Moskvanın bu qəbuledilməz vəziyyətin düzəldilməsi üçün prinsipial reaksiya verəcəyinə və konkret addımlar atacağına ümid edirik.

- Azərbaycan diasporu ilə bağlı məsələlər üzrə Rusiyanın aidiyyəti strukturları ilə əməkdaşlıq necə qurulur?

Siz təəssüf ki, kifayət qədər ciddi problemlərin və fikir ayrılıqlarının toplandığı çox mühüm bir sahəyə toxundunuz.

Ötən ilin yayında Yekaterinburqda Azərbaycan vətəndaşlarının ölümü ilə nəticələnən faciəli insident ölkəmizin ictimaiyyətində əsl şok yaratdı. Rusiyada Azərbaycan icmasının liderlərinə və nümayəndələrinə təzyiq göstərilməsi, həmçinin onların Rusiya vətəndaşlığından məhrum edilməsi halları da ciddi narahatlıq doğurur.

Aydındır ki, bu, Rusiyanın daxili işidir. Lakin bu cür qərarlar 2023-cü il aprelin 28-də qəbul edilmiş "Rusiya Federasiyasının vətəndaşlığı haqqında" federal qanuna və federal icra hakimiyyəti orqanlarının vətəndaşlığın xitamına əsas yaradan hərəkətlərin törədilməsi barədə rəylərinin verilməsi qaydasını müəyyən edən digər normativ hüquqi aktlara uyğun şəkildə qəbul edilməlidir.

Mən isə bu prosedurun hər zaman tam şəkildə gözlənildiyinə əmin deyiləm.

Ümumilikdə, biz Rusiya tərəfinin Rusiyada yaşayan, təhsil alan və işləyən Azərbaycan icmasının nümayəndələrinin qanuni hüquq və maraqlarının qorunması istiqamətində daha effektiv tədbirlər görməsini istərdik.

Biz Azərbaycanın rus icmasını və Rusiyanın Azərbaycan icmasını xalqlar və dövlətlər arasında yaxınlaşmanın mühüm amilləri kimi qiymətləndiririk.

Bu canlı dialoq və əməkdaşlıq körpüsünü ölkələrimiz və xalqlarımız arasında qoruyub saxlamaq və möhkəmləndirmək, onu dağıtmamaq lazımdır.

- Rusiya üçün həssas məsələlərdən biri də Azərbaycan-Ukrayna əməkdaşlığı olaraq qalır. Azərbaycan Ukrayna münaqişəsinin mümkün başa çatmasını necə görür? Davamlı nizamlanmanın əsasında hansı prinsiplər dayanmalıdır?

Azərbaycanın mövqeyini ölkəmizin Prezidenti İlham Əliyev dəfələrlə və açıq şəkildə ifadə edib. O cümlədən bu yaxınlarda Şuşada keçirilən beynəlxalq media forumunda bu məsələyə münasibət bildirilib.

Biz dövlətlərin suverenliyi, ərazi bütövlüyü və sərhədlərinin toxunulmazlığı prinsiplərini qətiyyətlə və ardıcıl şəkildə dəstəkləyirik.

Heç bir dövlətin sərhədləri zor gücünə və ya həmin ölkənin xalqının razılığı olmadan dəyişdirilə bilməz. Bizim mövqeyimiz bu məsələdə dəyişməz olaraq qalır.

- İyul ayında Rusiya və Almaniya nümayəndələrinin Bakıda qapalı görüş keçirdiyi məlum oldu. Azərbaycan Ukrayna münaqişəsinin nizamlanması ilə bağlı beynəlxalq təmaslarda hansı rolu oynaya bilər - dialoq üçün platforma, əlaqə kanalı, yoxsa humanitar təşəbbüslərin iştirakçısı kimi?

Əgər sadaladığınız rollardan hər hansı birinə gələcəkdə ehtiyac yaranarsa, Bakı, əlbəttə ki, müvafiq təkliflərə baxacaq və onlara münasibət bildirəcək. Lakin hazırda bu məsələ ilə bağlı konkret heç nə deyə bilmərəm.

- İkitərəfli münasibətlərin digər həssas məsələlərindən biri də 2024-cü ilin dekabrında AZAL-a məxsus Embraer 190 təyyarəsinin qəzaya uğraması oldu. Həlak olanların ailələrinə kompensasiya məsələsi hansı mərhələdədir? Azərbaycan tərəfi bununla bağlı hansı detalları ictimaiyyətə açıqlamağa hazırdır?

AZAL təyyarəsinin qəzası ilə bağlı bütün məsələlər, o cümlədən kompensasiyaların ödənilməsi, Azərbaycan və Rusiya prezidentlərinin ötən il oktyabrın 9-da Düşənbədə keçirilən görüşü zamanı əldə etdikləri razılaşmalara uyğun olaraq, bu ilin aprelində tam şəkildə tənzimlənib.

Biz hesab edirik ki, ikitərəfli münasibətlərimizdəki bu kədərli səhifə artıq bağlanıb və münasibətlərin normallaşması prosesini fəal şəkildə dəstəkləyirik.

Bu məsələnin ədalətli şəkildə tənzimlənməsi Bakı və Moskvanın bir-biri ilə münasibətlərə yüksək dəyər verdiyini və ikitərəfli əməkdaşlığı müttəfiqlik qarşılıqlı fəaliyyəti əsasında bundan sonra da inkişaf etdirmək niyyətində olduğunu göstərən daha bir sübut oldu.

Bu kontekstdə ölkəmizin Prezidentinin Rusiya ilə bağlı səsləndirdiyi çox mühüm fikrə diqqət çəkmək istərdim: ölkələrimiz arasındakı münasibətlər yalnız ikitərəfli formatda deyil, daha geniş coğrafiya üçün də əhəmiyyətlidir.

- 2026-cı ildə ikitərəfli əməkdaşlıq nəzərəçarpacaq dərəcədə fəallaşıb. Son aylarda hansı dəyişikliklər Rusiya ilə Azərbaycan arasında münasibətlərin bərpa olunduğunu deməyə imkan verir?

Biz yüksək səviyyəli səfərlərin statistikasını aparırıq. Bu, ikitərəfli münasibətlərin vəziyyətini göstərən mühüm və əyani göstəricidir.

2026-cı ilin ilk yeddi ayı ərzində iki ölkə arasında 30 ikitərəfli səfər baş tutub.

Müqayisə üçün qeyd edək ki, ən uğurlu il olan 2024-cü ildə belə səfərlərin sayı 66, böhranlı 2025-ci ildə isə 20 olub.

Konkret nümunələrdən danışarkən, ilk növbədə, ən yüksək və yüksək səviyyələrdə müntəzəm dialoqu qeyd etmək istərdim.

Ölkələrimizin prezidentləri iki dəfə telefon danışığı aparıblar. Hökumət başçıları və ticarət-iqtisadi əməkdaşlıq üzrə Hökumətlərarası Komissiyanın həmsədrləri olan baş nazir müavinləri arasında da əlaqələr davam etdirilir.

Regionlararası əməkdaşlıq da fəallaşıb. İlin sonunadək Rusiyanın Ryazan vilayətindən, Altay diyarından, Moskvadan və Voronej vilayətindən Azərbaycana biznes missiyalarının səfərləri planlaşdırılıb.

Azərbaycanla əməkdaşlığa Kareliya Respublikası, Tatarıstan Respublikası, Dağıstan Respublikası, Krasnoyarsk diyarı, Həştərxan və İrkutsk vilayətləri, eləcə də Rusiyanın digər regionları böyük maraq göstərirlər.

Mədəni-humanitar əməkdaşlıq da canlanıb. 2026-cı ilin martından 2027-ci ilin yanvarınadək Azərbaycanda konsertlər, teatr tamaşaları, akademik musiqi proqramları, mədəni-maarif və xatirə tədbirləri daxil olmaqla, 30-dan çox tədbir təşkil olunub və keçirilməsi planlaşdırılıb.

Nəhayət, bu yaxınlarda AZAL aviaşirkətinin Bakı ilə Rusiyanın üç şəhəri arasında birbaşa uçuşlarının bərpa edilməsi barədə qərar qəbul olunub.

Mən bu siyahını daha da davam etdirə bilərəm.

İkitərəfli münasibətlərdə konstruktiv atmosferi yaxşı göstərən, lakin informasiya gündəmində çox vaxt kölgədə qalan daha bir istiqamət var. Söhbət ölkələrimizin müxtəlif beynəlxalq təşkilatlarda irəli sürdüyü namizədlərə qarşılıqlı dəstək göstərilməsindən gedir. Bu sahədə də müsbət nəticələr var.

- Rusiya ilə Azərbaycan arasında münasibətlərdə növbəti inkişaf nöqtəsi nə ola bilər?

Belə inkişaf nöqtələri sadalanan bütün sahələrdə - siyasi dialoqdan tutmuş sahələrarası əməkdaşlığa qədər - qarşılıqlı faydalı yeni razılaşmalar və uğurlu layihələr ola bilər.

Bu, əmtəə dövriyyəsinin artması və ya yeni investisiya layihəsinin həyata keçirilməsi, birgə universitetin yaradılması və ya Xəzərin dayazlaşması probleminin həllində irəliləyiş, qarşılıqlı mədəniyyət günlərinin keçirilməsi və ya turist axınının artırılması, vətəndaş cəmiyyəti, gənclər təşkilatları və "beyin mərkəzləri" arasında dialoqun fəallaşdırılması ola bilər.

Rusiyanın təhsil müəssisələrində Azərbaycan dilinin öyrənilməsi, həmçinin azərbaycanlıların kompakt yaşadığı regionlarda etnomədəni komponentə malik məktəblərin açılması məsələsi də çox vacibdir.

Müvafiq tapşırıqlar parlamentlərarası komissiyanın aprel ayında keçirilmiş iclasının protokolunda öz əksini tapıb.