Qərbi Azərbaycan tarixən yüzminlərlə azərbaycanlının yaşadığı coğrafi məkandır. Bu gün həmin ərazilərdə soydaşlarımızın izləri silinmək istənilsə də, Qərbi Azərbaycandakı qədim məskənlərimizi xatırlamaq və bu barədə məlumatlı olmaq hər birimizin borcudur.

"Qərbi Azərbaycanın yaddaş məkanları" layihəsinin məqsədi də məhz öz yurdlarından didərgin salınmış soydaşlarımızın doğma-yurd yuvaları haqqında məlumatları gənc nəslin diqqətinə çatdırmaqdır.

"Qərbi Azərbaycanın yaddaş məkanları" "AZfront" və Kuzari təxəllüsü ilə fəaliyyət göstərən ukraynalı tarixçinin birgə layihəsidir. Layihə "Yoxa çıxmış sivilizasiya - Gözə dəyməyən fəlakət" tarixi araşdırması əsasında hazırlanıb. 2021-2024-cü illərdə aparılan çöl tədqiqatları zamanı müasir Ermənistan ərazisində vaxtilə azərbaycanlıların əcdadlarının yaşadığı 600-ə yaxın kənd üzrə foto və videomateriallar toplanıb, həmin yaşayış məntəqələrinin tarixi, əhalisi və türk mədəni-tarixi irsinin qalıqları - qəbiristanlıqlar, pirlər, məscidlər və digər abidələr barədə məlumatlar sistemləşdirilib. Layihə çərçivəsində hər kənd haqqında Azərbaycan, rus və ingilis dillərində video, həmçinin tarixi mənbələrə əsaslanan ayrıca mətn hazırlanıb. Materiallar kənd-kənd mərhələli şəkildə təqdim ediləcək.

AVESTA.AZ xəbər verir ki, layihə çərçivəsində növbəti material Qərbi Azərbaycanın Gölkənd kəndi haqqında olacaq.

Kənd bir neçə əsr ərzində Gölkənd adını daşıyıb. Bəzi çar mənbələrində kəndin adı Qaraqoyunlu kimi qeyd edilir. 1991-ci ilin aprelində Ermənistanda Azərbaycan irsinin erməniləşdirilməsi və məhv edilməsi siyasəti çərçivəsində kəndin adı Ayqut olaraq dəyişdirilib.

Kənd 1995-ci ildən Ermənistan Respublikasının Geğarkunik vilayətinin tərkibindədir.

Kənd haqqında qeydlərə onun Dağlıq Qaraqaya vilayətinə aid olduğunu göstərən XVI və XVIII əsrlərə aid Osmanlı mənbələrində rast gəlinir. Səfəvilərin hakimiyyəti dövründə bu ərazi sonradan Kartli-Kaxetiya çarlığından asılı vəziyyətə düşmüş Şəmşəddil vilayətinin bir hissəsi olub.

1801-ci ildə I Aleksandr "Gürcü xalqına" manifestlə Kartli-Kaxetiya çarlığının ilhaqını təsdiqləyib. Gürcü monarxiyası ləğv edilib, Şərqi Gürcüstan isə Rusiya imperiyasının tərkibinə daxil edilib. Çar Rusiyası dövründə kənd Yelizavetpol quberniyasının Qazax qəzasının tərkibində olub.

Erməni mənbələrinin də istinad etdiyi çar dövrünə aid statistik məlumatlara əsasən, 1914-cü ilə qədər müxtəlif dövrlərdə kənddə yalnız və ya əsasən azərbaycanlıların əcdadları yaşayıblar.

Korkotyan Z. "Son yüz ildə Sovet Ermənistanının əhalisi (1831-1931)"

1831-ci ildə kənddə 357 nəfər yaşayıb və onların hamısı azərbaycanlıların əcdadları olub.

1873-cü ildə kənddə 1567 nəfər yaşayıb və onların hamısı azərbaycanlıların əcdadları olub.

"1886-cı il ailələr üzrə siyahılardan çıxarılmış Zaqafqaziya diyarının əhalisi haqqında statistik məlumatlar toplusu"

1886-cı ildə kənddə 2157 nəfər yaşayıb və onların hamısı azərbaycanlıların əcdadları olub.

Korkotyan Z. "Son yüz ildə Sovet Ermənistanının əhalisi (1831-1931)"

1897-ci ildə kənddə 1255 nəfər yaşayıb və onların hamısı azərbaycanlıların əcdadları olub.

"Yelizavetpol quberniyasının 1910-cu ilə olan yaddaş kitabçası"

1908-ci ildə kənddə 1555 nəfər yaşayıb və onların hamısı azərbaycanlıların əcdadları olub.

"1912-ci ilə olan Qafqaz təqvimi"

1911-ci ildə kənddə 1555 nəfər, əsasən, azərbaycanlıların əcdadları yaşayıb.

"1915-ci ilə olan Qafqaz təqvimi"

1914-cü ildə kənddə 1866 nəfər, əsasən, azərbaycanlıların əcdadları yaşayıb.

29 may 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (AXC) hökuməti İrəvan şəhərini və bəzi ətraf əraziləri ermənilərə güzəştə gedib. Beləliklə, müasir azərbaycanlıların əcdadlarının tarixən yaşadığı torpaqlarda Birinci Ermənistan Respublikası yaradılıb.

Mövcudluğunun ilk aylarından Ermənistan Respublikası qonşu ölkələrə - Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyəyə (o dövrdə Osmanlı imperiyasına) ərazi iddiaları irəli sürməyə başlayıb.

1918-ci ildə Ermənistan Qazax qəzasının dağlıq hissəsinə iddia irəli sürüb. Qəza ərazisinin bir hissəsinin erməni nəzarətinə keçməsinə baxmayaraq, erməni müntəzəm ordusu AXC-nin tərkibində qalan, türk əhalisinin yaşadığı kəndləri məhv etməyə davam edib.

Erməni mənbələrinə əsasən, Qaraqaya ərazisindəki bütün azərbaycanlı kəndlərinin sakinləri daşnak birləşmələrinə müqavimət göstəriblər, lakin 1920-ci ilin iyununda qovulublar. Gölkəndin əhalisi Azərbaycanın Qazax qəzasına qaçıb.

1920-ci ilin sonunda Ermənistanda sovet hakimiyyəti elan edilib, 1921-ci ildə isə ölkədə kommunist rejimi qəti olaraq bərqərar olub. Bundan sonra Qazax qəzasının əvvəllər erməni qüvvələrinin nəzarətinə keçmiş hissəsinin Ermənistan SSR-ə birləşdirilməsi təsbit edilib.

1930-cu ildən kənd Dilican, 1937-ci ildən isə Krasnoselsk rayonlarının tərkibində olub.

Erməni mənbələrinin məlumatına əsasən, kənddə 1980-ci illərin sonlarına qədər azərbaycanlılar yaşayıblar.

Korkotyan Z. "Son yüz ildə Sovet Ermənistanının əhalisi (1831-1931)"

1922-ci ildə kənddə 1015 nəfər yaşayıb və onların hamısı azərbaycanlı olub.

1926-cı ildə kənddə 1068 nəfər yaşayıb, onlardan 1055-i azərbaycanlı olub.

1931-ci ildə kənddə 1283 nəfər yaşayıb, onlardan 1279-u azərbaycanlı olub.

1948-1953-cü illərdə sovet hakimiyyəti azərbaycanlıların Ermənistan SSR-dən Azərbaycan SSR-ə deportasiyasını həyata keçirib. Nəticədə Gölkənd əhalisinin bir hissəsi zorla Azərbaycan SSR-ə köçürülüb.

Manvelyan A. P., Martirosyan G. M. "Ermənistan SSR-in 1831-1959-cu illərdə yaşayış məntəqələri və əhalisi"

1959-cu ildə kənddə 1123 nəfər, əsasən, azərbaycanlılar yaşayıb.

Akopyan T. X., Məlik-Baxşyan St. T., Barseqyan O. X. "Ermənistanın və ətraf vilayətlərin toponimləri lüğəti"

1979-cu ildə kənddə 2022 nəfər yaşayıb.

1991-ci ildə kənddə 78 nəfər yaşayıb.

1980-ci illərin sonlarında ermənilərin Qarabağa dair ərazi iddiaları və iki respublika arasında münasibətlərin gərginləşməsi nəticəsində azərbaycanlılar Ermənistan SSR ərazisindən tamamilə qovulublar.

2021-2024-cü illərdə "Yoxa çıxmış sivilizasiya" kitabının hazırlanması çərçivəsində Ermənistan ərazisində, o cümlədən ucqar dağlıq bölgələrdə Azərbaycan irsinin müəyyən edilməsi və sənədləşdirilməsi üçün geniş sahə işləri aparılıb.

Bu işlər zamanı kənddə bir hissəsi salamat qalan onlarla məzar daşının olduğu iki azərbaycanlı qəbiristanlığı aşkar edilib. Salamat qalmış bəzi məzar daşlarında ərəb dilində yazılar var.

Materialın hazırlanması zamanı istifadə olunan mənbələr

Yuxarıdakı məlumatların əsaslandırılması üçün 30 ayrıca mənbədən istifadə edilib. Bunların sırasında Azərbaycan Respublikasının Dövlət Arxivinin sənədləri, "Böyük Sovet Ensiklopediyası", Riçard Hovannisyanın "The Republic of Armenia" əsəri və digər sənədlər var.

Bundan əlavə, Gölkəndlə bağlı 79 vizual material yerləşdirilib.

Xüsusi qeyd: Layihənin videomaterialları eksklüziv olaraq Baku TV-də yayımlanacaq.