Azərbaycan və Ermənistan arasındakı sülh prosesi əhəmiyyətli dərəcədə irəliləyib, lakin Avropanın Cənubi Qafqaza yanaşması hələ də böyük ölçüdə region haqqında əvvəlki təsəvvürlərə əsaslanır.

AVESTA.AZ "Report"a istinadən xəbər verir ki, bu barədə professor Taras Kuzio "The Washington Examiner" üçün qələmə aldığı təhlil məqaləsində qeyd edib.

Məqalədə qeyd olunub ki, hələ bir neçə il əvvəl Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin İrəvanda keçirilən sammitdə çıxış etməsi ağlasığmaz görünürdü.

2026-cı ilin mayında İlham Əliyev "Avropa Siyasi Birliyi"nin sammitində videobağlantı vasitəsilə çıxış edərək Avropa Parlamentini bir neçə gün əvvəl qəbul etdiyi qətnaməyə görə tənqid edib və onu Azərbaycanla Ermənistan arasındakı sülh prosesini pozmağa cəhddə günahlandırıb.

Taras Kuzionun fikrincə, İlham Əliyevin öz çıxışında Ermənistanı deyil, avropalıları tənqid etməsi iki keçmiş rəqib arasındakı münasibətlərdə mühüm dəyişikliklərin olduğundan xəbər verir. Eyni zamanda, müəllif qeyd edib ki, Avropanın regiona yanaşmasındakı dəyişiklik azdır.

Məqalədə Cənubi Qafqazın Avropa üçün strateji əhəmiyyəti vurğulanıb. Region Rusiya və İrandan yan keçən Avropa və Asiya arasında mühüm quru marşrutu, həmçinin Xəzər regionu və Mərkəzi Asiyadan qaz tədarükü üçün enerji dəhlizidir.

Taras Kuzio xatırladıb ki, Azərbaycanın Qarabağ üzərində nəzarəti bərpa etməsi ilə nəticələnən 2020-ci ilin 44 günlük müharibəsindən sonra çoxları Bakı və İrəvan arasındakı münasibətlərin daha da gərginləşəcəyini gözləyirdi, lakin tərəflər danışıqları davam etdirdilər və sonradan sülh sazişinin bağlanmasına yaxınlaşdılar.

Bununla belə, müəllifin fikrincə, müharibədən sonra Avropa ölkələri, əsasən, Qarabağ ermənilərinin hüquqları və təhlükəsizliyinə, həmçinin regionun mümkün xüsusi siyasi statusuna diqqət yetiriblər. Taras Kuzio hesab edir ki, bu yanaşma yerlərdə baş verən dəyişiklikləri nəzərə almırdı və əvvəlki vasitəçilik sisteminə əsaslanmaqda davam edirdi.

Müəllif həmçinin Bakı və bir sıra Avropa paytaxtları arasındakı fikir ayrılıqlarına diqqət çəkib. O qeyd edib ki, Avropa ölkələri Ukraynanın 1991-ci il sərhədləri daxilində ərazi bütövlüyünün qorunmasını dəstəklədikləri halda, eyni zamanda, Azərbaycan və Ermənistan arasındakı ərazi məsələlərini danışıqlar mövzusu kimi nəzərdən keçirirdi.

Taras Kuzionun fikrincə, bu, Avropanın vasitəçiliyinə inamın azalmasına səbəb olub. Buna misal olaraq o, 2023-cü ilin oktyabrında Qranadada keçirilən Aİ sammitini göstərir. Belə ki, həmin vaxt Bakının Fransanın İrəvanın tərəfini tutması ilə bağlı ittihamları fonunda Azərbaycan və Ermənistan arasındakı danışıqlar prosesi pozulmuşdu.

Bu vaxt ərzində Azərbaycan və Ermənistan ikitərəfli danışıqları davam etdirərək 2025-ci ilin martında sülh müqaviləsinin mətnini razılaşdırıb.

8 avqust 2025-ci ildə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan ABŞ Prezidenti Donald Trampın iştirakı ilə Ağ Evdə sülh sazişini paraflayıb.

Məqalədə həmçinin iki ölkə arasında praktiki əməkdaşlığın inkişafı qeyd olunub. Xüsusən də söhbət Gürcüstan ərazisindən keçməklə Ermənistana Azərbaycan yanacağının tədarükündən və iki ölkə arasında nəqliyyat marşrutlarının, o cümlədən "Beynəlxalq Sülh və Rifah naminə Tramp Marşrutu" (TRIPP) bərpası və açılması planlarından gedir.

Taras Kuzio qeyd edib ki, sülh prosesinin növbəti mərhələsində Avropa İttifaqı paraflanmış sazişdən sülh müqaviləsinin yekun imzalanmasına keçidə kömək etmək imkanlarına malikdir.

Müəllif hələ də qalmaqda olan maneələrdən biri kimi Ermənistanın konstitusiya müddəalarını adlandırır. Ölkənin Konstitusiyası 1990-cı il Müstəqillik Bəyannaməsinə istinad edir ki, bu sənəddə də, öz növbəsində, Sovet Ermənistanı ilə Qarabağın birləşdirilməsi haqqında 1989-cu il qərarına istinad yer alır. Bu, Bakıda davam edən ərazi iddiası, həmçinin sülh müqaviləsinin imzalanması və qüvvəyə minməsi üçün maneə kimi nəzərdən keçirilir.

Məqalədə qeyd olunub ki, bu məsələnin aradan qaldırılması üçün referendumda yeni konstitusiyanın qəbul edilməsi tələb olunacaq. Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan əvvəllər seçkilər başa çatdıqdan sonra belə bir referendum keçirmək niyyətində olduğunu bildirmişdi.

Sonda Taras Kuzio yazıb ki, Avropa paytaxtları onilliklər ərzində Cənubi Qafqaza yanaşmalarda elə prinsipləri rəhbər tutub ki, bunlar artıq indiki reallığa uyğun gəlmir. Müəllif hesab edir ki, Avropanın Azərbaycan və Ermənistan arasındakı sülh prosesinin başa çatdırılmasında rol oynamaq imkanı yaranıb.