Xəzər dənizinin səviyyəsinin azalması nəticəsində Qazaxıstan sahillərində yeni ada üzə çıxıb. Alimlər xəbərdarlıq edirlər ki, dənizin şimal hissəsində suyun çəkilməsi gələcəkdə ciddi ekoloji problemlərə səbəb ola bilər.

BAKU.WS-in "euronews"a istinadən məlumatına görə, yeni ada Kulalı adası yaxınlığında aparılan hava müşahidələri zamanı aşkarlanıb.

Ətraf mühit fəalı Daniyar Akimjanovun sözlərinə görə, son 4-5 ildə Xəzərin bu hissəsində bir neçə yeni ada qeydə alınıb. Onlardan bəzilərinin uzunluğu təxminən 1 kilometrə, eni isə 200-300 metrə çatır.

Qazaxıstan Xəzər Dənizi Elmi-Tədqiqat İnstitutunun məlumatına görə, suyun çəkilməsi nəticəsində yeni quru sahələrinin üzə çıxması davam edə bilər. Bununla belə, həmin ərazilərin hamısının daimi adaya çevriləcəyi gözlənilmir.

Xəzər dənizinin səviyyəsi sürətlə azalır

Məqalədə qeyd olunur ki, Qazaxıstan sahillərində Xəzərin səviyyəsi 1996-cı ildəki göstərici ilə müqayisədə 2025-ci ilədək 2,45 metr azalıb. Bu, ildə orta hesabla 8-9 santimetr enmə deməkdir.

2026-cı ilin iyulunda Kulalı adasındakı müşahidə məntəqəsində dəniz səviyyəsi mənfi 29,42 metr qeydə alınıb. Bu göstərici müşahidələr tarixində ən aşağı səviyyə kimi təqdim olunur.

Mütəxəssislər azalmanın əsas səbəbləri arasında iqlim dəyişikliyi, temperaturun yüksəlməsi və buxarlanmanın artmasını göstərirlər. Yağıntıların azalması, çay sularının bəndlər vasitəsilə tənzimlənməsi və suvarma məqsədilə su götürülməsi də Xəzərin su balansına təsir edir.

Araşdırmaya görə, 2000-2025-ci illərdə Xəzərin şimal-şərqində tədqiq olunan ərazidə su ilə örtülü sahə təxminən 16 384 kvadratkilometr azalıb.

Xəzər suitiləri də təhlükə altındadır

Dənizin geri çəkilməsi yalnız yeni adaların yaranmasına deyil, canlı aləmin yaşayış mühitinin dəyişməsinə də səbəb olur.

Xəzər suitilərinin sayı son 100 ildə təxminən 1 milyondan 100 minə düşüb. Tədqiqatçıların bildirdiyinə görə, suitilərin mövsümi məskunlaşdığı ada sahələrinin ölçüsü 1995-ci ildən bəri 15 dəfədən çox azalıb.

Dəniz səviyyəsinin enməsi bəzi adaların materiklə birləşməsinə səbəb olur. Nəticədə suitilər üçün insanlardan təcrid olunmuş yaşayış və dincəlmə əraziləri azalır. İsti qışlar səbəbindən buz örtüyünün nazikləşməsi də bu canlıların, xüsusilə yeni doğulan balaların sağ qalmasını çətinləşdirir.

Xəzərin şimal hissəsi Aral dənizinin taleyini yaşaya bilərmi?

Alimlərin proqnozlarına əsasən, Xəzərin səviyyəsi XXI əsr ərzində azalmağa davam edə bilər. Bununla belə, azalmanın dəqiq miqyası iqlim ssenarilərindən asılıdır.

Tədqiqatçı Sifan Koriche bəzi ssenarilərə görə, əsrin sonunadək dəniz səviyyəsinin 8 metrədək enə biləcəyini bildirir. Onun hesablamasına əsasən, səviyyənin 5 metr azalması Xəzərin şimalında təxminən 77 min kvadratkilometr dəniz dibinin üzə çıxmasına səbəb ola bilər.

Mütəxəssis bütün Xəzər dənizinin Aral dənizi ilə eyni aqibətlə üzləşmədiyini vurğulayır. Lakin dayaz olan şimal hissəsində ciddi quruma riski mövcuddur.

Problemin qarşısının alınması və nəticələrinin azaldılması üçün hövzədə su ehtiyatlarından daha səmərəli istifadə, müntəzəm müşahidələrin aparılması və Xəzəryanı beş ölkənin birgə fəaliyyəti vacib sayılır. Dənizin səviyyəsinin azalması sahil ekosistemləri ilə yanaşı, balıqçılıq, limanlar, gəmiçilik və digər infrastruktur sahələrinə də təsir göstərə bilər.