16-11-2026, 18:48 194

Heydərli kəndinin tarixi: Deportasiyadan sonra geriyə qalan yaddaş izləri

"Qərbi Azərbaycanın yaddaş yerləri" layihəsi çərçivəsində indiki Ermənistanda 1980-ci illərin sonlarında azərbaycanlıların qovulması nəticəsində boşalmış Heydərli kəndinin tarixi haqqında araşdırma hazırlanıb.

AVESTA.AZ xəbər verir ki, Ermənistanda azərbaycanlıların 1980-ci illərin sonlarına qədər yaşadıqları azərbaycanlı kəndi çar Rusiyası və sovet dövrlərində müxtəlif cür adlandırılıb: çar dövründə Xaydarli, Qaydarli, Qeydarlı, Qendarlı, sovet dövründə isə Aydarli, Xaydarli.

Kənd ən azı əsr yarım ərzində Heydərli adlanıb. 2021-ci ilin sentyabrında Ermənistanda Azərbaycan irsini erməniləşdirmək və məhv etmək siyasəti çərçivəsində kəndin adı dəyişdirilərək Tsağkots qoyulub. Kənd 1995-ci ildən Ermənistan Respublikasının Lori vilayətinin tərkibindədir.

XVIII əsrin ikinci yarısından kəndin ərazisi Kartli-Kaxetiya çarlığının tərkibində olub. 1801-ci ildə I Aleksandrın "Gürcü xalqına" manifesti ilə Kartli-Kaxetiya çarlığının ilhaqı təsdiqlənib, gürcü monarxiyası ləğv edilib və Şərqi Gürcüstan Rusiya imperiyasının tərkibinə daxil edilib. Çar Rusiyası dövründə kənd İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasının tərkibində olub.

Erməni mənbələrinin də istinad etdiyi çar dövrünə aid statistik məlumatlara görə, 1908-ci ilə qədər müxtəlif vaxtlarda kənddə yalnız və ya əsasən azərbaycanlıların əcdadları yaşayıblar: Z. Korkotyanın "Son yüz ildə Sovet Ermənistanının əhalisi (1831-1931)" əsərinə əsasən, 1831-ci ildə 26 nəfər; "Qafqaz haqqında məlumat toplusu"na görə, 1873-cü ildə 158 nəfər; Zaqafqaziya diyarının əhalisi haqqında 1886-cı il statistik məlumatlar toplusuna görə, 175 nəfər; Z. Korkotyana görə, 1897-ci ildə 265 nəfər; 1909-cu ilə olan "Qafqaz təqvimi"nə əsasən, 1905-ci ildə 257 nəfər; "İrəvan quberniyasının 1908-ci ilə olan yaddaş kitabçası"na görə isə 1908-ci ildə 357 nəfər azərbaycanlıların əcdadları yaşayıb. XX əsrin əvvəllərində Heydərli kəndi əhalisinin nəzərəçarpacaq artımı 1899-cu ildə kəndin yaxınlığından keçən Tiflis-Aleksandropol dəmir yolu xəttinin açılmasından sonra bölgənin iqtisadi inkişafı ilə bağlı olub.

29 may 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (AXC) hökuməti İrəvan şəhərini və bəzi ətraf əraziləri ermənilərə güzəştə gedib və müasir azərbaycanlıların əcdadlarının tarixən yaşadığı torpaqlarda Birinci Ermənistan Respublikası yaradılıb. Mövcudluğunun ilk aylarından Ermənistan Respublikası qonşu ölkələrə ərazi iddiaları irəli sürməyə başlayıb. 1918-1920-ci illərdə Ermənistanda hakimiyyətdə olan millətçi Daşnaksütyun partiyası türk əhaliyə qarşı etnik təmizləmə keçirib. Lakin Heydərli əlçatan yazılı mənbələrdə erməni silahlı birləşmələri tərəfindən türk əhalisinin kütləvi qırğını haqda məlumatın qeydə alınmadığı azsaylı kəndlərdən biri olub.

1920-ci ilin sonunda Ermənistanda sovet hakimiyyəti elan edilib, 1921-ci ildə isə kommunist rejimi qəti olaraq bərqərar olub. Sovet dövründə kənd əvvəlcə Qarakilsə rayonunun tərkibində olub, rayon sonradan Kirovakan adlandırılıb; daha sonralar isə kənd Spitak və bərpa edilmiş Quqark rayonlarının tərkiblərində olub. Erməni mənbələrinin məlumatlarına əsasən, 1980-ci illərin sonlarına qədər kəndin ərazisində yalnız azərbaycanlılar yaşayıblar: Z. Korkotyanın məlumatına əsasən, 1922-ci ildə 294, 1926-cı ildə 325, 1931-ci ildə isə 398 nəfər azərbaycanlı qeydə alınıb. 1948–1953-cü illərdə sovet hakimiyyətinin həyata keçirdiyi deportasiya nəticəsində 1949-cu ildə kənd sakinlərinin bir hissəsi zorla Azərbaycanın Saatlı rayonuna köçürülüb. Buna baxmayaraq, sonrakı illərdə də kənddə azərbaycanlı əhali yaşamaqda davam edib: T.X. Akopyan, St.T. Məlik-Baxşyan və O.X. Barseqyanın "Ermənistanın və ətraf vilayətlərin toponimləri lüğəti"nə və digər mənbələrə əsasən, 1959-cu ildə 448, 1970-ci ildə isə 994 nəfər azərbaycanlı yaşayıb.

1980-ci illərin sonlarında ermənilərin Qarabağa dair ərazi iddiaları və iki respublika arasında münasibətlərin gərginləşməsi nəticəsində azərbaycanlılar tamamilə Ermənistan SSR ərazisindən qovulublar. 1989-cu il məlumatlarına əsasən, kənddə heç kim yaşamayıb.

2021-2024-cü illərdə "Yoxa çıxmış sivilizasiya" kitabının hazırlanması çərçivəsində Ermənistan ərazisində, o cümlədən ucqar dağlıq bölgələrdə Azərbaycan irsinin müəyyən edilməsi və sənədləşdirilməsi üçün aparılan geniş sahə işləri zamanı kənddə məzar daşlarının bir hissəsinin salamat qaldığı azərbaycanlı qəbiristanlığı aşkar edilib.

Paylaş

Xəbər lenti

Evdə meyvə doğrayırdı, boğazından bıçaq xəsarəti aldı Bu gün, 00:48 Muxtar Babayev Efiopiyanın xarici işlər naziri ilə COP32-nin prioritetlərini müzakirə edib Bu gün, 00:48 Qardaşı tərəfindən qətlə yetirildiyi deyilən Gülarənin fotoları Bu gün, 00:48 Ailəsindən ayrılan kişinin başqa qadınla meyitinin tapılmasının yeni təfərrüatı Bu gün, 00:48 İsmayıllı-Lahıc yolunda uçqun olub: Hərəkət dayanıb Dünən, 23:49 Müzəffər İsayev vəfat etdi Dünən, 23:49 ABŞ Keşm adasına raket zərbəsi endirdi Dünən, 23:49 Kürdəmirdə ailənin evi əşyaları ilə birlikdə külə döndü: "30 ilin zəhməti 30 dəqiqəyə yox oldu" Dünən, 23:48 Rusiyada baş vermiş təyyarə qəzasının səbəbi məlum oldu Dünən, 23:48 Gürcüstandan maşın almaq istəyənlərin nəzərinə Dünən, 23:48 ABŞ Azərbaycana ərazilərin minalardan təmizlənməsində yardım göstərə bilər Dünən, 23:48 Ağır qəza baş verdi - Ölən və xəsarət alanlar var Dünən, 22:48 Uşağa qulluğa görə müavinət bu şəxslərə verilməyə bilər - Yeni qayda Dünən, 22:48 "İstək" MMC-də saxta köçürmələr və milyonluq pul iddiası: Şirkət daxilində nə baş verib? Dünən, 22:48 Elektromobillərin təkərləri niyə tez sıradan çıxır - Səbəb məlum oldu Dünən, 22:48 Bədbəxt hadisə nəticəsində ölən Elvinin fotosu Dünən, 22:48 Paytaxtda daha bir marşrut üzrə avtobuslar yenilənir Dünən, 21:48 Maaşını kartla alanların NƏZƏRİNƏ - 2027-ci il aprelin 1-dən... Dünən, 21:48 Qaz xətti qırıldı, evə ziyan dəydi: Ağacın aşmasında şirkət günahkardır? Dünən, 21:48 ABŞ-də benzin qiymətləri ən aşağı səviyyəyə düşdü Dünən, 21:48 Bakıda ucuz qiymətə maşınlar satışa çıxarılacaq - Qiymətlər Dünən, 21:48 Bakıda sakinlər su əvəzinə hava alır, sayğac isə pul hesablayır – ŞİKAYƏT Dünən, 20:48 Saatlıq əməkhaqqı gəlir: Kimlər daha yüksək maaş alacaq? Dünən, 20:48 "Sədərək" bazarında səssizlik: Alıcıları hara üz tutublar? Dünən, 20:48 Bakıda sürücülər tıxacdan yayınmaq üçün səkiyə çıxırlar – QAYDA POZUNTUSU Dünən, 20:48 Türkan Şoray: "Yeşilçam yoxluqlar içində möcüzələr yaradırdı" Dünən, 20:48 Bakıda qadın qətlə yetirilib, ögey qardaşı şübhəli bilinir Dünən, 20:48 İranın Qeşm adasında silsilə partlayışlar baş verib Dünən, 19:48 Azərbaycanın U-21 millisi Omanın U-23 komandası üzərində qələbə qazanıb Dünən, 19:48 Almaniyanın xarici işlər naziri Bakıda Şəhidlər xiyabanını ziyarət edib Dünən, 19:48 Rusiyada 13 nəfərin olduğu təyyarə yerə çırpıldı: Ölənlər var Dünən, 19:48 Qlobal kiberhücumun miqyası böyüyür: 178-dən çox şirkət zərər gördü Dünən, 19:48 Səyyad Aran "danışmaqxana" məsələsi barədə: "Sədrdir, irad da bildirər, replika da edər" Dünən, 19:48 "Azərpoçt"un adından fişinq hücumları var Dünən, 18:48 Xəstəxanaya yerləşdirilən müğənninin son vəziyyəti açıqlandı Dünən, 18:48 Ürək əməliyyatı olan aparıcı vəfat etdi Dünən, 18:48 Samir Şərifov: Azərbaycan və Aİ arasında son vaxtlar müsbət dinamika müşahidə olunur Dünən, 18:48 Gürcüstanda azərbaycanlı siyasətçi keçmiş arvadını öldürtmək üçün killer tutdu Dünən, 18:48 Bakıda bu il 47 şadlıq sarayında yoxlama keçirilib, 41-də nöqsanlar aşkarlanıb Dünən, 18:48 Ronaldonun "7" nömrəli forması ona verildi - 22 yaşlı futbolçunun inanılmaz hekayəsi Dünən, 18:48 Məzuniyyətlə bağlı qaydalar dəyişir Dünən, 17:48 Bakının yeni özəl premium məkanlarından biri: MİSRİ Dünən, 17:48 İslam Rzayev və Azad Balayevin məhkəməsi başlayır Dünən, 17:48 Qadınlar Leonardo DiKaprionun ad gününə avtobusla gəldilər Dünən, 17:48 "Avropa ilə yeni dialoq, azalan nikahlar və tarix dərslikləri" – "Aktual Gündəm"də müzakirə olundu Dünən, 17:48 Şor Əli - Göyçə mahalının unudulmayan Azərbaycan kəndi Dünən, 17:48 Prezident İlham Əliyev Almaniyanın xarici işlər nazirinin başçılıq etdiyi nümayəndə heyətini qəbul edib Dünən, 17:48 Bakcell gənclər üçün növbəti süni intellekt hakatonunu keçirib Dünən, 17:48

Bu xəbərlərİ də oxuyun

EKSKLÜZİV XƏBƏRLƏR