"Coğrafiya taledir" deyiblər. Təəssüf ki, Azərbaycanın da taleyinə Ermənistan kimi bir qonşu düşüb. Elə bir qonşu ki, adı çəkiləndə 200 illik etnik təmizləmə, deportasiya, 30 illik işğal, onlarla soyqırımı aktı, məhv edilən minlərlə insan həyatı və müharibələr yada düşür. 44 günlük Vətən müharibəsindən sonra əldə edilmiş böyük qələbə Azərbaycanın suverenliyini təmin etməklə yanaşı, xalqımızın yurd nisgilinə də son qoyub. Həmin yurd ki, işğal illəri ərzində erməni vandalları tərəfindən viran qoyulub. Azərbaycan insanının canına qəsd edən erməni quldurları onun ata-baba yurdunu, maddi-mədəni irsini dağıdıb, ekologiyasını məhv edib.

Bu dəfə tarixən Azərbaycan aşıq sənətinə Miskin Abdal, Ağ Aşıq, Aşıq Alı, Aşıq Ələsgər kimi neçə-neçə ustadlar bəxş edən Göyçə aşıq məktəbindən bəhs edəcəyik. 1987-ci il deportasiyasına qədər fəaliyyət göstərən Göyçə aşıq məktəbi deportasiya illərində, demək olar ki, tamamilə dağılıb. Hazırda isə sadəcə bəzi qalıqları mövcuddur.

Göyçə aşıq məktəbinin banisi Miskin Abdal hesab olunur. Əsl adı Seyid Hüseyn Məhəmməd oğlu olan Miskin Abdal Göyçə mahalının Sarıyaqub kəndində anadan olub. Belə bir iddia var ki, qədim oğuzlarda qopuzdan saza keçid də Miskin Abdalın adı ilə bağlıdır. Göyçədə Miskin Abdaldan sonra Ağ Aşıq Allahverdi, Aşıq Alı, Aşıq Ələsgər və onunla eyni dövrdə yaşayan Növrəs İman, Aşıq Nəcəf və b. bu qədim türk diyarında yazıb-yaradaraq şifahi xalq ədəbiyyatımıza bənzərsiz əsərlər bəxş ediblər.

Onlar Göyçədə, Gəncəətrafı rayonlarda, Qarabağda və Azərbaycanın digər ərazilərində saz-sözləri ilə şənlik məclislərini zənginləşdiriblər.

1918-1920-ci illər ermənilərin azərbaycanlılara soyqırımı zamanı amansız düşmən tərəfindən kürəyinə samovar bağlanılaraq işgəncə ilə öldürülən də həmin aşıqlardan biri Göyçə mahalının Daşkənd kəndindən Aşıq Nəcəf olub.

Daha sonra Göyçədə Aşıq Ələsgərin oğlu Aşıq Talıb, Aşıq Musa yaşayıb yaradıblar və həmin aşıqlar bu sənəti miras kimi bir-birilərinə ötürməklə Göyçə mahalında aşıq sənətinin inkişafına töhfə veriblər. Göyçə mahalı Gədəbəy və Kəlbəcərlə qonşu olduğu üçün həm Gədəbəy aşıq məktəbi, həm də Kəlbəcər aşıq məktəbi Göyçə aşıq məktəbindən qidalanıblar.

Bu qədim məktəb azərbaycanlıların Göyçə mahalından deportasiyasına qədər fəaliyyət göstərib. Deportasiya zamanı Miskin Abdalın şəxsi əşyaları, Şah İsmayıl Xətainin onunla bağlı olan fərmanı hazırda Goranboy rayonunun Qaradağlı kəndində saxlanılır və bu yer ziyarətgah kimi fəaliyyət göstərir. Həmin əşyaları Nəsib Hüseynov buraya gətirib və hazırda həmin irs himayə olunaraq qorunur.

Rəvayətə görə, Çaldıran döyüşü zamanı Miskin Abdal Osmanlıya əsir düşür. Sultan Səlim Aşıq Miskin Abdaldan Şah İsmayıl Xətaiyə həsr etdiyi “Baş Divani” kimi bir əsər də ona həsr etməyini istəyir. Bir müddət sonra aşıq Sultan Səlimə həsr etdiyi divanini ona oxuyur. Aşıq havasını çox bəyənən Sultan Səlim bu divaninin adını soruşanda Miskin Abdal adının "Ayaq divani" olduğunu bildirir və "Baş Təbrizdədir" deyərək sultanın qəzəbinə tuş gəlir. Bundan sonra Aşıq Miskin Abdal Dənizli vilayətinə sürgün edilir və ömrünün sonuna qədər sürgün həyatı yaşayır.

Göyçə aşıq məktəbinin tarixinə nəzər saldıqda bu ocağın nə qədər qədim olduğunu görürük. Təəssüf ki, həmin ocaq hazırda erməni barbarları tərəfindən dağıdılıb və bir zamanlar aşıq sənətinin nümunələrini dinləməyə öyrəşdiyimiz yurdda indi vandalizm hökm sürür.

Göyçə aşıq məktəbinin yetirməsi olan Aşıq İmran Xəlilov deyir ki, Göyçədə saz-söz sənətinə böyük hörmət var idi: “Burada toylar sazla, balabanla, qara zurna ilə keçirilərdi. O günləri xatırlamaq belə bu gün insanın üzündə təbəssüm yaradır. Göyçə aşıq məktəbinin aşıq sənətinə töhfəsi danılmazdır. Həmin məktəbin yetirmələri gələcək nəsil üçün örnək idi. Hər istəyən aşıq ola bilməzdi. Aşıq birinci öz ədəb-ərkanı ilə seçilən, danışdığı sözün qiymətini bilən, dolğun nitqə sahib adam olmalı idi. Elə aşıq var ki, saz çalıb oxuyanda onu başa düşmək olmur. Lakin aşıq ifa edərkən dinləyicinin onun dediklərini dəqiq başa düşməsi ən vacib məqamdır”.

“Son deportasiyaya qədər Aşıq Bəhmən, Aşıq Qədir, Aşıq Xanlar, Aşıq Ələddin və bir sıra gənc aşıqlarla birgə Göyçə Aşıq məktəbində fəaliyyətimizi davam etdirirdik. Bu gün də Göyçə aşıq məktəbinin yetirmələri olaraq görüşür, saz-söz sənətinə öz töhfələrimizi verməyə çalışırıq. Biz ürəkdən inanırıq ki, Göyçəyə qayıdacağıq. Bu məsələdə isə Prezident İlham Əliyevə güvənimiz sonsuzdur. Bilirik ki, biz bir gün viran edilmiş yurdumuza yenidən həyatı qaytaracaq, Göyçə elində yenidən aşıq havaları səsləndirəcəyik”, - deyə Aşıq İmran vurğulayır.

Qərbi Azərbaycan İcmasının sözçüsü Ülviyyə Zülfiqar son 200 ildə yaşanan ağrı-acılardan, təkcə ötən əsr ərzində qərbi azərbaycanlıların 4 dəfə ata-baba yurdlarından deportasiya olunmalarından bəhs edərək bildirir ki, bütün bunlar Qərbi Azərbaycan aşıq sənətinə, Göyçə aşıq məktəbinə də təsirsiz ötüşməyib: “Sonuncu, 1987-1991-ci illər deportasiyasında Göyçə aşıq məktəbi ciddi ziyan görüb. Miskin Abdal, Aşıq Alı, Aşıq Ələsgər kimi görkəmli yetirmələri olan Göyçə aşıq məktəbi hazırda təəssüf ki, Ermənistanın indiki ərazisindən qovub çıxardığı azərbaycanlıların başına gətirilən müsibətlər nəticəsində kompaktlığını itirib”.

İcma sözçüsü qeyd edir ki, qərbi azərbaycanlılar bu gün də Göyçə aşıq məktəbinin irsinə sahib çıxırlar, lakin təəssüf ki, öz yurdlarından fərqli şəkildə bu fəaliyyəti davam etdirməyə məcburdurlar: “Həmin torpaqlarda Göyçə aşıq sənətinin inkişaf istiqaməti də tamam başqa idi. Sözügedən hallar, eləcə də Aşıq Ələsgərin Ağkilsə kəndindəki abidəsinin yerlə-yeksan edilməsi və bu kimi faktlarla əlaqədar Qərbi Azərbaycan İcmasının UNESCO-ya Ermənistana faktaraşdırıcı missiyanın göndərilməsi ilə bağlı Azərbaycan cəmiyyətinin müraciətini bir daha təkrar edib. Hansı ki, həmin müraciətə UNESCO-dan cavab olaraq bildirilib ki, bəhs olunan irsin dağıdılması kimi məsələlərin araşdırılması birbaşa UNESCO-nun mandatına aiddir. Qeyd etmək yerinə düşər ki, 2009-cu ildə Azərbaycanın aşıq sənəti UNESCO-nun qeyri maddi-mədəni irs siyahısına salınıb”.

Ü.Zülfiqar vurğulayır ki, ermənilərin Azərbaycan xalqına qarşı həyata keçirdiyi deportasiyalar, soyqırımlar təkcə azərbaycanlıların özlərinə, ailələrinə, maddi irsinə deyil, qeyri maddi-mədəni irsinə də çox böyük zərər vurub.

Ustad-şəyird ənənəsini yaşadan, bağlama, qıfılbənd kimi janrlarla zəngin olan Göyçə aşıq sənəti “Göyçə gözəlləməsi”, “Göyçəgülü” və s. aşıq havaları ilə bu gün də yaşayır.

Qərbi azərbaycanlıların Ermənistandan deportasiya edilməsi ilə Göyçə aşıq məktəbi də ciddi zərər gördü. Soydaşlarımızın yurd həsrəti kimi problemlər Göyçə aşıq sənətinə də təsirsiz ötüşmədi. Xüsusilə bu məktəbin ən parlaq nümayəndəsi olan Aşıq Ələsgərin Qərbi Azərbaycanda, Göyçə mahalında, yaşadığı Ağkilsə kəndindəki qəbirüstü abidəsinin Ermənistan tərəfindən yerlə-yeksan edilməsi erməni vəhşiliyinin əyani sübutudur. Lakin ermənilər bilsin ki, biz o torpaqlara mütləq qayıdacağıq.

Materialın hazırlanmasında göstərdiyi dəstəyə görə Qərbi Azərbaycan İcması və Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasına təşəkkür edirik.