"Qərbi Azərbaycanın yaddaş yerləri" layihəsi çərçivəsində Ermənistanda 1980-ci illərin sonlarına qədər azərbaycanlıların yaşadığı Ağkənd (indiki Ağncadzor) kəndinin tarixi haqqında araşdırma dərc olunub.

AVESTA.AZ xəbər verir ki, bu barədə məqalə "Perished civilization"da yayımlanıb.

Qeyd olunub ki, Ağkənd - Qərbi Azərbaycanda sovet dövründə Axkənd, Ağncadzor adlandırılan kəndin adı sovet dövründə 1968-ci ilədək Axkənd kimi yazılıb. 1968-ci ildə Ermənistanda Azərbaycan irsini erməniləşdirmək və məhv etmək siyasəti çərçivəsində kəndin adı Ağncadzor olaraq dəyişdirilib. Kənd 1995-ci ildən Ermənistan Respublikasının Vayots Dzor vilayətinin tərkibindədir. XVIII əsrin ortalarından Rusiya işğalına qədər kəndin ərazisi Naxçıvan xanlığının Dərələyəz mahalının tərkibində olub.

1827-ci ildə Rusiya Naxçıvan xanlığının ərazisini işğal edib, 1828-ci il Türkmənçay müqaviləsi isə onun Rusiya imperiyası tərkibinə birləşdirilməsini təsbit edib. Çar Rusiyası dövründə kənd İrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasının tərkibində olub. 1829-1832-ci illərdə Rusiya hakimiyyətinin tapşırığı ilə keçmiş İrəvan və Naxçıvan xanlıqlarının ərazilərinin kameral təsviri tərtib edilib. Sənədə salınmış məlumatlara əsasən, Ağkənd kəndində hamısı azərbaycanlıların əcdadları olmaqla 200-dən artıq adam yaşayıb. Erməni mənbələrinin də istinad etdiyi çar dövrünə aid statistik məlumatlara əsasən, 1914-cü ilə qədər müxtəlif dövrlərdə kənddə yalnız və ya, əsasən, azərbaycanlıların əcdadları yaşayıblar.

1873-cü ildə kənddə hamısı azərbaycanlıların əcdadları olmaqla 498 nəfər yaşayıb. 1914-cü ildə kənddə 618 nəfər, əsasən, azərbaycanlıların əcdadları yaşayıblar.

1918-1920-ci illərdə Ermənistan Respublikasında hakimiyyətdə olan millətçi Daşnaksütyun partiyası İrəvan quberniyasında, o cümlədən digər bölgələrdə, xüsusən də Zəngəzur, Qarabağ və Naxçıvanda türk əhaliyə qarşı etnik təmizləmə keçirib. Ağkənd sakinlərinin etnik təmizləməyə məruz qalmasını kənddə türk sakinlərin sayının kəskin şəkildə azalması sübut edir. Bu, əvvəlki illərin məlumatları ilə Sovet Ermənistanı əhalisinin 1922-ci il siyahıyaalınması nəticələrini müqayisə etdikdə görünür. 1922-ci ildə kənddə hamısı azərbaycanlı olmaqla 106 nəfər yaşayıb. Kənd sonradan Dərələyəz rayonunun tərkibində olub.

Erməni qəzetinin məlumatına əsasən, 1925-ci ildə qəza rəhbərliyinin əmri ilə 145 nəfər azərbaycanlının yaşadığı Ağkəndə qonşu erməni kəndlərindən 155 nəfərə yaxın adam köçürülüb. Erməni mənbələrinə əsasən, 1980-ci illərin sonlarına qədər kənddə azərbaycanlılar və ermənilər birgə yaşayıblar. 1980-ci illərin sonlarında ermənilərin Qarabağa dair ərazi iddiaları və iki respublika arasında münasibətlərin gərginləşməsi nəticəsində azərbaycanlılar tamamilə Ermənistan SSR ərazisindən qovulublar. 1879-cu il "Qafqaz haqqında məlumat toplusu"nda qeyd olunur ki, kənddə iki karvansara və mənbədə göstərildiyi kimi, "Sülema adlı biri" tərəfindən tikilmiş qədim qalanın dağıntıları olub.

2021-2024-cü illərdə "Yoxa çıxmış sivilizasiya" kitabının hazırlanması çərçivəsində Ermənistan ərazisində, o cümlədən ucqar dağlıq bölgələrdə Azərbaycan irsinin müəyyən edilməsi və sənədləşdirilməsi üçün geniş sahə işləri aparılıb. Bu işlər zamanı kənddə tədqiqatçılar tərəfindən XIV əsrə - Hülakülər sülaləsinin hakimiyyəti dövrünə aid edilmiş karvansara aşkar edilib. Hazırda sözügedən abidə erməni mədəni irsinin bir hissəsi kimi təqdim olunur.