"Qərbi Azərbaycanın yaddaş yerləri" layihəsi çərçivəsində Ermənistanda yerli əhalisi erməni silahlı birləşmələrinin törətdiyi qırğının qurbanı olmuş Böyük Məzrə (indiki Mets Masrik) azərbaycanlı kəndinin tarixi ilə bağlı araşdırma dərc olunub.

AVESTA.AZ xəbər verir ki, bu barədə məqalə "Perished civilization"da yayımlanıb.

Çar dövründə Böyük Məzrə, Quluağalı, sovet dövründə - Mets Mazra adlandırılan kənd XIX əsrin əvvəllərinə qədərki dövrə aid olan mənbələrdə Məzrə adlı bir kənd kimi, daha sonrakı dövrə aid sənədlərdə isə artıq iki ayrı yaşayış məntəqəsi: Böyük Məzrə (indiki Mets Masrik) və Kiçik Məzrə (indiki Pokr Masrik) kimi qeyd olunur. 1991-ci ilin aprelində Ermənistanda Azərbaycan irsini erməniləşdirmək və məhv etmək siyasəti çərçivəsində Böyük Məzrə kəndi Mets Masrik adlandırılıb.

Kənd 1995-ci ildən Ermənistanın Geğarkunik vilayətinin tərkibindədir. 1724-cü ildə Rusiya və Osmanlı imperiyaları arasında bağlanmış Konstantinopol müqaviləsinə əsasən, müasir Ermənistan Respublikasının ərazisi Rusiya tərəfindən Osmanlı imperiyasının torpaqları kimi tanınıb. 1728-ci ildə Osmanlı məmurları yaşayış məntəqələrinin adlarını göstərən "İrəvan əyalətinin icmal dəftəri"ni tərtib ediblər. Bu sənəddə bir Məzrə kəndinin adı qeyd edilir. XVIII əsrin ortalarından Rusiya işğalına qədər kəndin ərazisi İrəvan xanlığının Göyçə mahalının tərkibində olub. 1827-ci ildə Rusiya İrəvan xanlığının ərazisini işğal edib, 1828-ci il Türkmənçay müqaviləsi isə onun Rusiya imperiyası tərkibinə birləşdirilməsini təsbit edib. Çar Rusiyası dövründə kənd İrəvan quberniyasının Novo-Bayazid qəzasının tərkibində olub. 1829-1832-ci illərdə Rusiya hakimiyyətinin tapşırığı ilə keçmiş İrəvan və Naxçıvan xanlıqlarının ərazilərinin kameral təsviri tərtib edilib. Sənədə salınmış məlumatlara əsasən, Böyük Məzrə kəndində hamısı azərbaycanlıların əcdadları olmaqla 293 nəfər yaşayıb.

Erməni mənbələrinin də istinad etdiyi çar dövrünə aid statistik məlumatlara əsasən, 1915-ci ilə qədər müxtəlif dövrlərdə kənddə yalnız və ya, əsasən, azərbaycanlıların əcdadları yaşayıblar.

1873-cü ildə kənddə hamısı azərbaycanlıların əcdadları olmaqla 956, 1906-cı ildə kənddə 1 842 nəfər, əsasən, azərbaycanlıların əcdadları yaşayıblar. 1915-ci ildə kənddə 1 970 nəfər, əsasən, azərbaycanlıların əcdadları yaşayıblar.

1918-1920-ci illərdə Ermənistanda hakimiyyətdə olan millətçi Daşnaksütyun Partiyası İrəvan quberniyasında, o cümlədən digər bölgələrdə, xüsusən də Zəngəzur, Qarabağ və Naxçıvanda türk əhaliyə qarşı etnik təmizləmə keçirib.

Arxiv sənədlərinə əsasən, 1919-cu ilin aprelində Böyük Məzrə kəndində erməni qoşunları tərəfindən qırğın törədilib, kəndin özü isə dağıdılıb. Etnik təmizləmənin nəticələri əvvəlki illərdə kəndin türk əhalisinin sayını Sovet Ermənistanı əhalisinin 1922-ci il siyahıyaalınması məlumatlarındakı sayı ilə müqayisə etdikdə görünür. 1959-cu ildə kənddə 2 697 nəfər, əsasən, ermənilər yaşayıblar.

2021-2024-cü illərdə "Yoxa çıxmış sivilizasiya" kitabının hazırlanması çərçivəsində Ermənistan ərazisində, o cümlədən ucqar dağlıq bölgələrdə Azərbaycan irsinin müəyyən edilməsi və sənədləşdirilməsi üçün geniş sahə işləri aparılıb. Bu işlər zamanı kənddə bir hissəsinin salamat qaldığı onlarla məzar daşları olan azərbaycanlı qəbiristanlığı aşkar edilib.

Qeyd edək ki, "Qərbi Azərbaycanın yaddaş yerləri" nadir elmi-tədqiqat işidir. Müasir Ermənistan ərazisində aparılan sahə tədqiqatları zamanı ilk dəfə olaraq, müasir azərbaycanlıların əcdadlarının vaxtilə məskunlaşdığı 600-ə yaxın kənd haqqında məlumat toplanıb və sistemləşdirilib. Onların bəzilərində türk mədəni-tarixi irsinin fraqmentləri-qəbiristanlıqlar, pirlər, məscidlər qalıb.